ATA YURDUNDA MEDENİYETİN İZLERİ (II)

Bilirsiniz, gezi yazılarında maksadım, görülmeye, bilinmeye, örnek alınmaya ve yaşatılmaya değer güzellikleri okuyucuyla buluşturmaktır.

Özbekistan'da çarşıda, pazarda ve gündelik insan ilişkilerinde gözlemlediğimiz nezaket, misafirperverlik, ölçülülük ve geleneksel ahlâk anlayışının izleri bizi sevindirmekle kalmadı, aynı zamanda umutlandırdı.

İşte biz, böylesine zengin bir tarihî ve kültürel mirasın izlerini taşıyan ata yurduna, geçmişin ihtişamını görmek kadar, o ihtişamın bugünkü insanın hayatında ne ölçüde karşılık bulduğunu anlayabilmek ümidiyle gitmiştik.

Acaba bu kadim medeniyetimizin ilim, irfan, ahlâk ve insan anlayışından bugüne neler kalmıştı? Bu değerler yalnızca tarihî eserlerde, müzelerde ve kitaplarda mı yaşıyordu; yoksa insanların gündelik hayatında, birbirleriyle ilişkilerinde, davranışlarında ve hayata bakışlarında da karşılık buluyor muydu?

Sekiz günlük seyahatimiz boyunca bu soruların cevaplarını aradım. Bu vesileyle bu geziyi düzenleyen AYDER’in çok kıymetli yöneticilerine ve her biri, büyük bir ciddiyet, samimiyet ve dostluk içinde kafilede yer alan saygıdeğer dostlara teşekkür etmek isterim. Elbette grup hâlinde yapılan bir seyahatin sınırlı imkânları içinde gördüklerim, bütün bir toplum hakkında hüküm vermeme yetmezdi. Ancak gördüklerim, duyduklarım ve yaşadıklarım üzerinde düşünmeme de engel değildi.

Taşkent’te cuma namazına akın akın gelen gençlerin cami avlusunu doldurması dikkat çekiciydi. Namaz sonrası görüştüğüm caminin imam hatibiyle ülkenin dinî ve sosyal hayatı üzerine, birbirimizi anlayabileceğimiz ortak kelimeleri kullanmaya özen göstererek, sohbet ettik. Kendileri bana cami çalışanları tarafından pişirilen Özbek pilavını ikram ettiler. 

Hoca efendiye cami avlusu içinde özel bir çalışma ofisi tahsis edilmişti. Kendisi, hafızların eğitimiyle ve halkın sorularıyla ilgilenmek üzere camide kalmaya devam etti. Vedalaşırken ziyaretimden ve kendisini Türkiye’ye davet etmemden dolayı memnuniyetini dile getirdi. Üzerimde kalmasın, soran herkese selamı var.

Bu ikram ve camide yürütülen dinî hizmetler, medeniyetimizde cami, medrese ve imarethanenin birbirini tamamlayan kurumlar olarak oluşturduğu külliye anlayışını hatırlattı.

Gezdiğimiz cadde ve sokaklarda sigara içenlere pek rastlamadık. İnsanlar kendi hâllerinde yürüyüp gidiyor, kimse kimseyi rahatsız etmiyor. İnsanların rahatsız edici biçimde birbirini süzdüğüne de rastlamadık. Geniş ve kalabalık çarşılarında ne gürültü patırtı ne de yüksek müzik sesi vardı. Kadınların giyiminde ölçü ve geleneksel tarz dikkat çekiciydi.

Yeni açılan taşıt yolları düzenli ve oldukça geniş. Elbette bizde olduğu kadar değil ama onlar da araç kornasını kullanmaktan çekinmiyorlar. Şehirlerin eski mahalleleri geleneksel Türk şehir mimarisinin izlerini taşıyor. Evler birbirine yaslanmış. Rehberlerimize komşuluk ilişkilerini sorduğumda aldığım cevaplar içimi ısıttı. 

Buhara’da öğle yemeği için gittiğimiz restoranda kadınlar, Kur’an okuyup ilâhi söylüyordu. Sorduk. Rehberimiz, böyle bir geleneğin bulunduğunu; umre dönüşü, genellikle kadınların yemekli toplantılarda buluşup program yaptıklarını söyledi. Bir de baktık ki biz yemeği bitirip dışarı çıkarken aynı grup, müzik eşliğinde oynuyor. Bende bir şaşkınlık… Böyle bir durumda erkeklerin durup seyretmesi ayıp sayılırmış.

Rehberimiz, ülkede adlî vaka sayısının düşük olduğunu, nüfusun önemli bir bölümünün de gençlerden oluştuğunu söyledi. Ne yazık ki, eskiye göre evlenme yaşı yükselirken boşanma sayısında artış gözlemleniyormuş.

Alışverişlerde kıyasıya pazarlık yapılıyor. Ancak ne bir kasılma ne bir zorlama söz konusu. Müşteriye içten ve sıcak davranıyorlar. Semerkant’ta tuhafiyeci genç bir esnaf, çocuğunu tedavi ettirmek için Türkiye’de bulunmuş, alışveriş yapmadığımız hâlde bizlere çay ve çikolata ikramında bulundu. 

Özbekistan'ın ekonomik hayatında tarım, hayvancılık, ticaret ve turizmin önemli bir yer tuttuğunu öğrendik. Çarşı ve pazarlarda sebze ve meyve çeşitliliği dikkat çekiciydi. Pamuk, hububat ve pirinç önemli tarım ürünleri arasında yer alıyormuş. Sanayileşmenin boyutları hakkında yeterli bilgi edinemedik. Bol sıfırlı Özbek ‘som’u da alışverişlerimizde zaman zaman hesap yapmamızı güçleştirdi.

Güzel bir tesadüf mü, yoksa tevafuk mu demeli? Ata yurdunda bulunduğumuz günlerde, 21 Ekim Özbek Dili Bayramı'nda Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev, Özbek alfabesindeki bazı harflerin değiştirilmesini öngören kanunu imzaladı. Özellikle Ö, Ğ, Ş ve Ç harflerinin kabul edilmesi, Türk dünyasının alfabeleri arasındaki yakınlaşma bakımından anlamlı bir gelişmeydi.

Ümit ediyorum ki yakın bir gelecekte, Rus ve Sovyet dönemlerinden miras kalan “-ov, -ev, -ova, -eva” soyadı ekleri, yerini Özbekistan'ın kendi dil yapısı ve kültür geleneğine uygun soyadı biçimlerine bırakacaktır.

Dilde ve yazıda sağlanacak yakınlaşma, Türk dünyasının birbirini daha iyi tanımasına ve ortak kültür mirasını geleceğe taşımasına ciddi katkılar sunacaktır.

Özbekistan'dan dönerken bir kez daha anladık ki tarih, yalnızca geçmişte yaşananların hikâyesi değil; dilimizde, inancımızda, kültürümüzde ve gönül dünyamızda yaşamaya devam eden ortak hafızamızdır.

Bize düşen, bu hafızayı ilimle, irfanla, ahlâkla ve kardeşlik hukukuyla geleceğe taşımaktır.

Bir önerim de Diyanet İşleri Başkanlığına: Gerekli hukukî ve idarî düzenlemeler yapılarak Türk cumhuriyetlerine yönelik, tarihî ve manevî mirasımızı tanımayı amaçlayan, umre programlarına benzer kültür ve irfan seyahatleri düzenlenemez mi?

Böylece insanımız yalnızca ata yurdunun tarihî eserlerini görmekle kalmaz, ortak medeniyetimizin yaşayan değerleriyle de buluşma imkânı bulur.