ÇALIŞAN FAZLA MESAİ YAPMAYA ZORLANABİLİR Mİ?
İş Kanunu'na göre çalışanlar kural olarak fazla mesai yapmak zorunda değildir; fazla çalışma için çalışanın yazılı onayı şarttır. Onay verilmediği sürece işveren zorla mesai yaptıramaz. Ancak sözleşmede madde olsa bile onay geri alınabilir veya 270 saati aşan mesai reddedilebilir. Fazla çalışma için işçinin yazılı muvafakati (onay formu) şarttır. Sadece iş sözleşmesine konulan "fazla mesai yaparım" maddesi tek başına yeterli değildir. İşçi, verdiği fazla mesai onayını 30 gün önceden yazılı haber vermek şartıyla geri alabilir. Yıllık 270 saati aşan çalışmalar için işçinin onayı olsa bile zorlama yapılamaz. Bu sınırın aşılması işçiye haklı fesih hakkı verir.
İş Kanunu’nun 41. maddesine göre: fazla mesai çalışanın rızası olmadan yaptırılamaz.
-İş sözleşmesinde fazla mesai zorunluluğu açıkça belirtilmelidir.
-Acil durumlar hariç, çalışan mesai yapmayı reddedebilir.
Bazı özel durumlarda işveren, çalışanı mesaiye zorlayabilir:
-Olağanüstü haller (doğal afet, yangın, salgın gibi)
-Üretimin aksaması riski (makine arızası, ani sipariş artışı)
-Milli güvenlik gereklilikleri olarak özetlenebilir.
Çalışanın fazla mesaiyi reddetmesi bazı durumların varlığı halinde söz konusudur:
Yazılı Onay Verilmemişse
İş Kanunu’na göre, fazla mesai yapılabilmesi için çalışanın yazılı onayı gereklidir. Eğer çalışan böyle bir onay vermemişse, fazla mesai yapmayı reddetme hakkı vardır. Fazla çalışma ihtiyacı olan işverence bu onay ilk işe girişte ya da ihtiyaç halinde, yazılı olarak alınır ve işçi özlük dosyasında saklanır.
Sağlık Gerekçeleri
Sağlık sorunları olan çalışanlar, doktor raporu ile fazla mesaiye uygun olmadıklarını belgeleyerek bu hakkı kullanabilir.
Ailevi veya Kişisel Nedenler
Ailevi yükümlülükler, çocuk bakımı gibi durumlar fazla mesai reddi için gerekçe olabilir. Ancak bu durumların belgelendirilebilir olması gerekir.
Çalışanın muvafakatı olmadan fazla mesai yaptırılması halinde Çalışma Bakanlığı İş Müfettişleri tarafından yapılan denetimlerde sıkıntı yaşanabilecektir.
Fazla mesai ücretinin ödenmemesi haklı fesih nedeni olacağından İş Mahkemesi’nde tazminatlı fesih ile sonuçlanan dava kaybına sebebiyet verecektir.
Mesai teklifini reddetmek için yazılı başvuru yapılmalıdır.e-posta veya resmi dilekçe ile kayıt altına alınmalıdır.Sendikalı işyerlerinde, mesai kuralları toplu sözleşmede belirlenir.Toplu İş Sözleşmesi yapılan işyerlerinde çalışanın fazla mesai reddi, sendika temsilcisine bildirilebilir.
Fazla çalışma yapmak istemeyen işçi verdiği onayı otuz gün önceden işverene yazılı olarak bildirimde bulunmak kaydıyla geri alabilir (İşK m.41/7; Yön. m.9/2).
İşçinin fazla çalışma yapmasına engel bir durumun ortaya çıkması durumunda işçi fazla çalışma yapmaya zorlanamaz. Sağlığının fazla çalışma yapmaya elverişli olmadığı doktor raporuyla belgelendiren işçinin durumu gibi.
Bunun dışında işçiye zorunlu durumlar dışında onayı alınmadan fazla çalışma da yaptırılamaz. Bunu gerekçe göstererek işveren bildirimsiz ve tazminatsız fesihte bulunamaz.
Ancak, işçi fazla çalışma yapmak için onay vermesine rağmen ve haklı bir mazereti de yoksa işyerinde uygulanmakta olan fazla çalışmaya katılmak zorundadır. Aksi halde işçinin fazla çalışmaya katılmaması iyiniyet kurallarına ve işçinin sadakat borcuna aykırılık oluşturur. Sırf işçinin işvereni zor durumda bırakmak amacıyla fazla çalışma yapmaktan kaçınması doğruluk ve bağlılığa uymayan bir davranış sayılır ve bu durum işverene iş sözleşmesini haklı nedenle fesih imkanı verir.İş Kanunu m.25/II-e’de sayılan haller sınırlı sayıda olmayıp, genel olarak işçinin sadakat borcuna aykırılık oluşturan söz ve davranışları da içerir.Bu durumun net biçimde ortaya konulabilmesi için durumun tutanaklarla desteklenmesi gerekir.
Sonuç olarak, fazla çalışma yapmaya daha önce onay veren ve haklı bir mazereti olmayan işçi, fazla çalışmaya katılmaktan kaçınamaz. Bu durum iyiniyet kurallarına ve işçinin sadakat borcuna aykırılık teşkil eder ve işveren bu gerekçe ile işçinin iş sözleşmesini haklı nedenle feshedebilir.
Özetle; onay veren işçi, yasal sınırlar dahilinde fazla mesai yapmakla yükümlüdür, ancak bu onay kalıcı değildir ve her zaman geri alınabilir...
