COP31 VE İKLİM ADALETİ: SOFRAYA OTURMAYAN HESABI ÖDÜYOR
Mevsimlerin eski tadı kalmadı, hepimiz farkındayız. Kimi zaman kasım ortasında bahardan kalma güneşli bir güne uyanıyor, kimi zaman da hiç beklemediğimiz bir sağanakla karşılaşıyoruz. Bazen de dondurucu bir günde sıcak bir mekâna gitmenin telaşı içine giriyoruz. Doğanın bize verdiği bu sessiz mesajları artık çok daha yakından hissediyoruz.
İşte tam da bu günlerde, 9-20 Kasım tarihleri arasında, dünyanın dört bir yanından gelen liderler, bilim insanları ve çevre gönüllüleri güzel şehrimiz Antalya'da bir araya geldi. Türkçesi "Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Zirvesi" olan COP31 toplantısına ülkemiz hem ev sahipliği hem de başkanlık yapıyor.
Peki, dünyanın gözü kulağı Antalya'dayken içeride neler konuşuluyor?
Gelin, teknik terimlerin ve diplomatik cümlelerin ötesine geçelim; rakamların bize ne söylediğini ve bu meselenin günlük hayatımıza nasıl dokunduğunu sakin, anlaşılır bir dille konuşalım.
Bilim dünyası her yıl gezegenimizin ateşini ölçüyor ve bize bir karne sunuyor. Küresel Karbon Projesi adlı uluslararası bilim heyetinin tahminlerinde belirttiği gibi, kömür, petrol ve doğal gaz gibi fosil yakıtlardan kaynaklanan karbon salımı 2025 yılında yüzde 1,1 artarak en yüksek seviyeye ulaştı.

Antalya'daki zirve sırasında ise en güncel tablo olan 2026 Küresel Karbon Bütçesi açıklandı. Yeni verilere göre, 2026 yılında fosil yakıt kaynaklı emisyonlarda binde 4 (yüzde 0,4) oranında küçük bir düşüş bekleniyor. İlk bakışta bu durum umut verici görünse de uzmanlar önemli bir ayrıntıya dikkat çekiyor: Bu hafif gerilemenin arkasında kalıcı bir temiz enerji dönüşümünden ziyade, küresel enerji fiyatlarındaki artış ve tedarik zincirindeki aksamalar yatıyor.
Nitekim orman yangınları ve arazi kullanımındaki değişimler de hesaba katıldığında, 2026 yılında atmosfere salınacak toplam karbondioksit miktarının 43,3 milyar tona ulaşacağı öngörülüyor. Bilim insanları, küresel sıcaklık artışını güvenli sınırlarda tutabilmek için önümüzdeki 4 yılın çok kritik olduğunu hatırlatıyor. Yani doğayla olan ilişkimizi yenilemek için vaktimiz daralıyor ama hâlâ yapabileceğimiz çok şey var.
Antalya'daki zirvenin ana gündem maddesi, enerji alışkanlıklarımızı kömür ve petrolden güneş ve rüzgâra doğru nasıl dönüştüreceğimiz. Her ülkenin ekonomik şartları ve ihtiyaçları farklı olduğu için masada farklı görüşlerin olması da son derece doğal.

İklim değişikliğiyle ilgili en çok üzerinde durulması gereken konulardan biri de küresel adalet duygusu. İklim değişikliği, günümüz dünyasının karşı karşıya olduğu en büyük varoluşsal tehdittir; ancak bu küresel kriz, insanlığı eşit şekilde etkilememektedir. İklim meselesini yalnızca çevresel veya teknolojik bir sorun olarak görmek, meselenin özündeki en kritik boyutu, yani küresel adalet duygusunu göz ardı etmek anlamına gelir.
Bilimsel ve tarihsel veriler, gezegenimizin atmosferini ısıtan sera gazı emisyonlarının büyük çoğunluğunun, Sanayi Devrimi'nden bu yana bugünün gelişmiş ve sanayileşmiş ekonomileri tarafından üretildiğini açıkça ortaya koymaktadır. Refah seviyelerini fosil yakıtlara dayalı kontrolsüz bir büyüme ile inşa eden bu ülkeler, bugün küresel ısınmanın en ağır faturasını, bu krizde neredeyse hiçbir tarihi sorumluluğu bulunmayan ülkelere ödetmektedir.
Bu adaletsizliğin boyutlarını anlamak için bireysel tüketim alışkanlıklarına ve karbon ayak izi verilerine bakmak yeterli. Günümüzde yüksek gelirli, gelişmiş bir ülkede yaşayan ortalama bir bireyin yıllık karbon ayak izi, Sahra Altı Afrika'da veya Güney Asya'nın kırsal bölgelerinde yaşayan bir vatandaşın karbon ayak izinin neredeyse 10 ila 20 katı seviyesinde.
Bir yanda yüksek tüketim standartları, lüks ulaşım ağları ve enerji yoğun endüstriler atmosferi kirletmeye devam ederken; diğer yanda elektrik erişimi dahi kısıtlı olan milyonlarca insan, kuraklık, aşırı hava olayları, gıda kıtlığı ve yükselen deniz seviyeleriyle mücadele ediyor. İklim değişikliğinin yarattığı bu tablo, "krizin sorumluları" ile "krizin mağdurları" arasındaki derin uçurumu gözler önüne seriyor.

Ancak doğanın dengesi bozulduğunda, bu durumdan en çok kırılgan ekonomilere sahip ülkeler etkileniyor. Küresel iklim raporlarına göre, son yıllarda yaşanan sel, kuraklık ve aşırı hava olaylarından etkilenen insanların büyük çoğunluğu, küresel karbon salımında yüzde 1'in bile altında payı olan yoksul bölgelerde yaşıyor.
Bu nedenle Antalya'daki görüşmelerde gelişmekte olan ülkeler, gelişmiş ülkelerden hem teknolojik destek hem de iklim zararlarını telafi edecek finansal dayanışma bekliyor. Çünkü bu gezegeni korumak, ancak güçlü olanın zayıfa el uzatmasıyla mümkün olabilir.
Ev sahibi Türkiye'nin iklim karnesine baktığımızda hem gurur verici gelişmeleri hem de üzerinde çalışmamız gereken alanları bir arada görüyoruz.
İyi haber şu ki; Türkiye tarihsel küresel emisyonlarda yüzde 0,7'lik düşük bir paya sahip. Ayrıca temiz enerji yatırımlarında son yıllarda çok önemli bir ivme yakaladık. Bugün ülkemizin güneş ve rüzgâr kurulu gücü 44.289 megavata (MW) ulaşarak toplam elektrik kapasitemizin üçte birinden fazlasını oluşturuyor.
Üstelik Türkiye, açıkladığı Milli Enerji 2040 vizyonuyla çok daha büyük adımlar atmaya hazırlanıyor. Buna göre; bugün 44 bin megavat seviyesinde olan güneş ve rüzgâr gücümüzü 2035 yılında 120.000 megavata, 2040 yılında ise 175.000 megavata çıkarmayı hedefliyoruz. Deniz üstü rüzgâr santrallerinden dev enerji depolama bataryalarına kadar uzanan bu yatırımlarla, 2040 yılında elektrik gücümüzün yüzde 77'sinin yenilenebilir kaynaklardan sağlanması planlanıyor.
Diğer yandan, kendi sağlığımız ve şehirlerimizin havası için atmamız gereken adımlar da sürüyor. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) verilerine göre ülkemizdeki toplam sera gazı emisyonlarının yüzde 71,8'i enerji sektöründen kaynaklanıyor. Kömür ve doğal gaz kullanımını zamanla azaltıp bu dev güneş ve rüzgâr hedeflerini gerçeğe dönüştürdükçe, hem enerjide dışa bağımlılığımız azalacak hem de çocuklarımız çok daha temiz bir hava soluyacak.
Gökyüzü hepimizin ortak çatısı…