Eskiden "Fakir İşi" Denilerek Alay Edilirdi, Şimdi Moda Oldu

Yama kültürü, bir "yokluk" göstergesi değil; Anadolu insanının eşyaya duyduğu saygının, el emeğinin ve israf karşıtı köklü duruşunun bir simgesiydi. Eskiden bir giysinin çöpe atılması için artık tamir edilemeyecek kadar paralanmış olması gerekirdi.

Bir pantolonun dizinde veya bir ceketin dirseğinde farklı renk ve dokuda kumaş parçaları görmek çok doğaldı. Bu durum, o dönemde utanılacak bir şeyden ziyade, bir ailenin tutumlu ve maharetli olduğunun göstergesi kabul edilirdi.

Toplumda israf etmemek; edep, merhamet ve ahlakın bir parçası olarak görülürdü. Bir giyside küçük bir delik dahi olsa, o delikle gezmekten hayâ edilir ve hemen özenle tamir edilirdi. 

Günümüzde kılık kıyafet israfı, tüketim toplumunun en derin sorunlarından biri haline geldi. Modern dünyada giyinmek, temel bir örtünme ve korunma ihtiyacı olmaktan çıkıp; statü göstergesi, anlık mutluluk kaynağı ve hızla değişen trendlerin bir parçası oldu. Bu durum, bireysel bütçelerden küresel ekosisteme kadar her alanda ağır bedeller ödetmeye başladı.

İsrafın en büyük tetikleyicisi olan "hızlı moda" (fast fashion) anlayışı, tüketicilere sürekli yeni olduğu hissettirilen, düşük kaliteli ve ucuz ürünler sunar. Bir giysinin üretiminden mağazaya ulaşma süresi haftalara inmiş durumda. Bu hız, beraberinde "kullan-at" kültürünü getirdi. İnsanlar artık bir kıyafeti ortalama sadece 7-10 kez giydikten sonra gardırobun derinliklerine terk etmekte ya da çöpe atıyor. Oysa her bir tekstil ürünü; binlerce litre su, kimyasal boyalar ve yoğun bir emek demektir.

Tek bir pamuklu tişörtün üretimi için yaklaşık 2.700 litre su harcandığı gerçeği, israfın çevresel boyutunu gözler önüne serer. Bu miktar, bir insanın yaklaşık 2,5 yıllık içme suyu ihtiyacına eşit. Ayrıca, sentetik kumaşların yıkanmasıyla denizlere karışan mikroplastikler ve devasa giysi çöplükleri, gezegenin geleceğini tehdit ediyor. Ekonomik açıdan bakıldığında ise, ihtiyaç dışı yapılan her alışveriş, aile bütçesinde bir delik açarak toplumsal kaynakların verimsiz kullanılmasına neden oluyor. 

Kılık kıyafet israfı sadece maddi bir kayıp değil, aynı zamanda etik bir sorundur. Dünyanın bir ucunda insanlar temel giyim ihtiyaçlarını karşılayamazken, diğer ucunda dolapların giyilmeyen kıyafetlerle taşması toplumsal adaletsizliği derinleştirir. Birçok inanç ve öğreti, güzel giyinmeyi teşvik ederken "ihtiyaç fazlasını istiflemeyi" ve "gösteriş budalalığını" yerer. Gerçek zarafet, çok kıyafete sahip olmakta değil; temiz, özenli ve kararında giyinmektedir.

Moda endüstrisi, her yıl dünya genelindeki sera gazı emisyonlarının yüzde 10'u gibi şaşırtıcı bir miktarından sorumlu ve mevcut iklim krizinin aciliyeti düşünüldüğünde bu rakamı göz ardı etmek mümkün değil.

“Sürdürülebilir Moda”; “Eko Moda” ya da en genel tanımıyla çevreci, geri dönüştürülebilir, yüksek kaliteli ürünlerin yer aldığı moda akımı olarak tanımlanıyor. Moda’da sürdürülebilirlik yaklaşımının bir diğer amacı da üretilen ürünlerde yüksek kalite ve düşük üretim rakamları sağlanarak çevre dostu yeşil ürünler tedarik edilmesini sağlamak suretiyle günümüzde korkunç bir hızla tüketim çılgınlığını körükleyen moda endüstrisinin yavaşlatmak olarak ifade edilebilir.

Değişim ve dönüşüm çoğu zaman toplumların yaşadığı zorlu süreçlerin arkasından gelir. Yaşamlarımız da anlam atfettiğimiz her şeyi tekrar tekrar sorguladığımız şu günlerde hızlı tüketimin doğaya verdiği zararlar bireysel olarak daha çok ciddiye alınır ve sorgulanır oldu. 

Dünyada toplam karbon salınımının yüzde onuna sebep olan ve dünya su kaynaklarını en çok kullanan 2. endüstri moda endüstrisi. Günlük hayatımıza dahil olan çoğu şeyin (plastik ürün kullanmak, zehirli gazlar, uzun tedarik zincirleri, fazla tüketim v.b. gibi) dünyaya zarar verdiğinin bilincindeyiz ama mesele kıyafetler ve moda olunca işin rengi değişiyor.

Son yıllarda eskiyen kıyafetler görünür şekilde onarılarak yeniden kullanılmaya başlandı. Çok ve hızlı tüketmenin doğaya ve yaşam döngüsüne verdiği zararların masaya yatırıldığı moda dünyasında üreticiden nihai tüketiciye kadar bir çok kişiyi etkisi altına alan slow fashion (yavaş moda) rüzgarları esmeye başladı. Eko-bilinçli ve hala stil sahibi markalara her gün bir yenisi eklenirken, ‘daha az tüketip daha çok yaşatma’ anlayışında moda severlerin sayısı da artıyor.

Fransa, 2023 yılından itibaren 'kıyafet tamirini teşvik' paketini uygulamaya başladı. Hükümet, yılda 700 bin ton kıyafetin çöpe atılmasını engellemek ve tamir sektöründe yeni iş imkanları yaratmak için bu projeye 5 yıl boyunca 154 milyon euro bütçe ayırdı. Tüketiciler, sisteme kayıtlı sertifikalı terzi veya ayakkabı tamircilerine gittiklerinde, tamir ücreti üzerinden anında indirim alıyor. Tamirin türüne göre indirim miktarı 6 € ile 25 € arasında değişiyor. 

"Yavaş Moda" rüzgarıyla birlikte bu alışkanlık geri dönmeye başladı. Eskiden yoksulluk göstergesi sayılabilen yama, artık bilinçli tüketiciliğin ve çevre duyarlılığının bir sembolü haline geldi. Hatta bazı lüks markalar, fabrikasyon olarak "yamalı" görünümlü ürünler satarak bu nostaljiyi pazarlamaya çalışıyor. Önceden alay edilen yamalı ve yırtık kıyafetler, modern moda dünyasında bir stil haline geldi.

İnsanın onuru kıyafetindeki sökükte değil, karakterindeki deliktedir.