Bir Liradan Daha Fazlası

Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığınca 2019'da hayata geçirilen uygulamayla 25 kuruştan satışına başlanan plastik poşetin fiyatı, 1 Ocak 2026'dan itibaren 1 lira olarak belirlendi. 

Son yıllarda, tüketici bilincindeki eksikliğinin fark edilmesi plastik çöplerin tartışılmasına neden oldu ve çevrede oluşan zarar, plastik poşetler hakkında önlem almayı gerektirdi.

Uygulamanın başladığı 2019 ile 2025'in ilk 9 aylık verilerine göre, plastik poşet kaynaklı toplam 2 milyon 844 bin 596 ton plastik atığın oluşumu engellendi. Bu azalmayla plastik poşet üretimi için gerekli plastik ham madde ithali de önlendi ve yaklaşık 28 milyar lira tasarruf edilerek 167 bin 984 ton sera gazı emisyon salımının önüne geçildi.

Tek kullanımlık plastik poşetler yerine çok kullanımlık taşıma ekipmanına geçişin teşvik edilmesiyle, kaynakların verimli kullanılmasına ve sıfır atık hedeflerine katkı sağlandı.

Plastik poşetler, genellikle alışveriş yapanların kullandıkları çoğu ülkede yaygın olan bir alışveriş çantası. Plastik alışveriş çantaları genellikle polietilen veya polietilen filmden yapılıyor. Polietilen, petrol türevinden ve atık plastik malzemelerin ikincil kullanımından elde edilen malzemedir.

Dünya, plastik poşetler ile 1977 yılında tanıştı. 1977 yılında süpermarketlere dağıtılmaya başlanan plastik poşetlerin kullanım oranı, üretim maliyetleri düşük olduğundan her yıl arttı. Bu da çevre kirliliği probleminin her yıl daha da büyümesine neden oldu.

Ortalama 12-15 dakika kullandığımız plastik poşetler, çöplerle birlikte doğaya atılıyor ve yok olma süresi 1000 yılı bulabiliyor. Fiziksel olarak yok olmuş gibi görünseler de, plastik poşetler mikro parçacıklara bölünürler ve yüzyıllar boyunca çevreye zarar verirler.

Mikroplastik atıklar, boyutu 5 milimetreden daha küçük plastik parçalarıdır. Mikroplastikler, doğaya geri dönülemez zararlar veren atık plastik parçacıklarını kapsıyor. Mikroplastikler oluşumlarına göre birincil mikroplastikler, ikincil mikrobiyotikler ve nanoplastikler olmak üzere üçe ayrılıyor. 

Birincil mikroplastikler; sıklıkla kozmetik, tekstil gibi sektörlerde ve temizlik maddelerinde kullanılmak için üretilen minik plastik parçalarıdır. İkincil mikroplastikler; büyük boyutlardaki plastiklerin çeşitli sebepler ile ufalanmasıyla küçültülen plastik parçacıklarıdır. Nanoplastikler ise 0,000001 milimetre boyutlarına sahip yalnızca mikroskopla görünen plastik parçacıklarıdır.

Nanoplastikler, farklı olaylarda oluşabiliyor. Örneğin poşet çayın plastik poşetindeki parçalar, çayın içerisine karışır. Bu da nanoplastiğin vücuda karışması anlamına gelir. Bir diğer örnek olarak kozmetik ürünlerini gösterebiliriz. Kozmetik ürünlerinden yararlanan insanlar özellikle yüzüne sürenler bu ürünleri kısmen yutmuş olur. Yüze sürülen bir kozmetik ürününde nanoplastikler bulunur. Bu da nanoplastiklerin ağza girip sindirim sistemine ulaşmasını sağlar.

Henüz kesinleşmeyen zararlardan birisi plastik parçalarının organlara ve sistemlere dağılabileceği ihtimali. Özellikle sindirim sistemi, karaciğer, böbrek, kalp, sinir sistemi ve üreme sistemi üzerinde duruluyor. Ayrıca dolaşım sisteminde de dolaştığı söylenen bir diğer bilgi.

Bugün dünya genelinde plastik atık sorununun iyi biçimde yönetildiği söylenemez. Öyle ki yüzlerce, binlerce farklı türde plastiğin çok azı verimli bir biçimde dönüştürülebiliyor. Atıkların önemli bir kısmı toplanamıyor. Toplanan atıkların büyük bir kısmıysa ya yakılıyor ya da açık havadaki çöplüklerde biriktiriliyor. Plastiklerin yakılması çevreye ve sağlığa zararlı gazlar ile mikroplastiklerin (yani çapı 5 milimetreden küçük plastik parçaların) atmosfere karışmasına neden oluyor. Açık havada bekletilen atıklardan sızan zararlı kimyasal maddelerse içme sularını kirletiyor. Giderek büyüyen bu sorun karşısında hepimizin daha duyarlı olması gerekiyor.

Özellikle geri dönüştürülemeyen, tek kullanımlık ürünlerin kullanımını azaltarak, plastik poşetler için getirilen ücretli kullanım uygulamalarını destekleyerek, günlük yaşamda cam ve metal gibi uzun ömürlü ve tekrar kullanılabilir ürünlere yönelerek, uygun durumdaki plastikleri tekrar kullanarak, kumaş ve geri dönüşümden elde edilmiş malzemeler kullanarak, atılması gereken plastikleri geri dönüşüm sistemine sokarak ve bio-bozunur malzemeler kullanarak plastik poşetlerin çevreye verdiği zarar minimuma indirilebilir. 

Sonuç olarak, poşetlerin 1 lira olup olmamasını tartışmaktan ziyade, bize ve çevreye verdiği zararlara odaklanmak daha akılcı bir yaklaşım olacağı apaçık ortada duruyor.