Veri Kapitalizmi ve Dijital Sömürünün Küresel Yüzü
Rapora göre, veri kapitalizmi bireylerin dijital ortamda ürettiği verilerin sistematik olarak toplanması, işlenmesi ve bu veriler üzerinden ekonomik ve siyasi kazanç elde edilmesi sürecini ifade ediyor. Büyük dijital platformların, algoritmik tahakküm aracılığıyla ekonomik faktörlerin yanı sıra aynı zamanda siyasi ve kültürel alanda da belirleyici bir güç haline geldiği belirtiliyor. Bu sürecin, kullanıcıları “dijital serf”, platformları ise “dijital derebeyi” konumuna sürükleyen teknofeodal bir düzenin doğmasına yol açtığının altı çiziliyor. Raporda, bu dönüşümün ekonomik tekelleşme, kişisel gizliliğin aşınması, toplumsal manipülasyon ve kültürel sömürü gibi çok boyutlu sonuçlarına dikkat çekiliyor.
Türkiye’nin Veri Ekonomisindeki İkili Konumu ve Riskler
Türkiye, küresel veri sistemine önemli ölçüde veri sağlayan ancak bu verileri ekonomik, teknolojik ve kültürel değere dönüştürmede sınırlı kalan bir ülke konumunda. Raporda vurgulandığı üzere, dijital reklam pazarının yaklaşık %80’i yabancı platformların kontrolünde. Kişisel Verilerin Korunması Kanunu’nun (KVKK) Avrupa Birliği Genel Veri Koruma Tüzüğü (GDPR) ile tam uyumlu olmaması, denetim mekanizmalarının yetersizliği ve dijital okuryazarlık seviyesinin düşüklüğü, Türkiye’yi “veri kolonisi” olma riskiyle karşı karşıya bırakıyor. Özellikle KOBİ’ler ve dijital platform çalışanları, algoritmik ekosistemlere bağımlı hale gelerek tek taraflı kurallara tabi oluyor.
KOSAM’ın Politika Önerileri: Dijital Egemenlik İçin Çok Boyutlu Bir Yol Haritası
Rapor, Türkiye’nin dijital sömürüden çıkışı ve dijital egemenliğini güçlendirmesi için beşana başlıkta somut öneriler sunuyor. Hukuki ve kurumsal alanda KVKK’nın GDPR ile tam uyumlaştırılması, dijital rekabet yasalarının hayata geçirilmesi ve bağımsız bir Veri Koruma Kurumu’nun oluşturulması öne çıkıyor. Teknolojik bağımsızlık için yerli ve açık kaynak çözümlerin kamu kurumlarında yaygınlaştırılması, yerli bulut ve veri merkezlerinin kurulması öngörülüyor. Toplumsal dönüşüm kapsamında dijital okuryazarlık eğitimlerinin müfredata eklenmesi, veri kooperatiflerinin desteklenmesi ve algoritmik farkındalığın artırılması hedefleniyor. Kültürel bağımsızlık için yerli dijital medya platformları ve içerik üreticilerinin desteklenmesi, anlatı hakkının yasal güvenceye alınması vurgulanıyor. Uluslararası iş birlikleri çerçevesinde ise OECD, G20 ve bölgesel platformlarda etkin rol alınması, dijital egemenlik politikalarının küresel ölçekte savunulması öneriliyor.
Rapor, dijital egemenlik mücadelesinin aşamalı bir plan dahilinde yürütülmesini öneriyor. Kısa vadede (0-2 yıl) KVKK reformunun tamamlanması, dijital okuryazarlık eğitimlerinin başlatılması ve açık kaynak dönüşüm programlarının hayata geçirilmesi hedefleniyor. Orta vadede (2-5 yıl) yerli bulut ve veri merkezlerinin kurulması, veri kooperatiflerinin yaygınlaştırılması ve yerli yapay zekâ altyapılarının desteklenmesi öngörülüyor. Uzun vadede (5 yıl ve sonrası) ise uluslararası veri diplomasisinin güçlendirilmesi, kültürel anlatı altyapılarının tamamlanması ve kapsamlı bir dijital anayasa ile dijital vatandaşlık sistemlerinin oluşturulması amaçlanıyor.
KOSAM’ın bu raporu, dijital dönüşümün yalnızca teknolojik bir meseleden ibaret olmadığını; ekonomik, siyasi, kültürel ve toplumsal boyutlarıyla bütüncül bir politika yaklaşımını gerektirdiğini ortaya koyuyor. Türkiye’nin dijital egemenlik yolculuğu, ancak çok paydaşlı, şeffaf ve hak temelli bir stratejiyle başarıya ulaşabilir. Rapor, akademi, kamu, özel sektör ve sivil toplum için yol gösterici bir kaynak olmayı amaçlıyor.
Raporun tam metnine KOSAM web sitesinden (kosam.org) ulaşılabilir.
