BAKÜ (AA) Azerbaycanın başkenti Baküyü, 15 Eylül 1918de Ermeni çeteleri ve Bolşevik birliklerinden kurtaran Kafkas İslam Ordusu Komutanı Nuri Paşa, vefatının 71. yılında anılıyor.
Ağabeyi Enver Paşanın talimatıyla henüz 28 yaşındayken, 12 bin kişilik Kafkas İslam Ordusunun başına geçerek Baküyü kurtaran, cumhuriyet döneminde ise kurduğu fabrikalarla Türk savunma sanayiinin gelişmesine katkı sağlayan Nuri Paşanın (Killigil) anısı hem Azerbaycanda hem de Türkiyede yaşatılıyor.
1890da Manastırda doğan Nuri Paşa, ilkokul ve lise eğitimini burada tamamladıktan sonra 1909da Manastır Harbiyesinden üsteğmen olarak mezun oldu, Balkanlarda çeşitli bölgelerde görev yaptı ve 1911de Trablusgarp Savaşına katıldı.
Osmanlı Devletinin Birinci Dünya Savaşına girmesinin ardından kendisine padişah yaverliği rütbesi verilen Nuri Paşa, 1917ye kadar Trablusgarp ve Bingazide görev yaparken İngiliz, İtalyan ve Fransız kuvvetlerine karşı birçok savaşa girdi.
Enver Paşa, Azerbaycan ve Dağıstanın Osmanlıdan yardım talep etmesi üzerine kurdurduğu Kafkas İslam Ordusunun kumandanlığına kardeşi Nuri Paşayı getirdi.
Kafkas İslam Ordusu, 15 Eylül 1918de Baküyü kurtardıGenceye 25 Mayıs 1918de ulaşan Kafkas İslam Ordusundaki asker sayısı, Azerbaycan kolordusundan yapılan bin kişilik takviyeyle 12 bine ulaştı. Güzergahındaki Göyçay, Salyan, Ağsu ve Kürdemiri de Bolşevik birlikleri ve Ermeni çetelerinden temizleyen Kafkas İslam Ordusu, 15 Eylül 1918de Baküyü kurtardı. Kafkas İslam Ordusu, Bakünün kurtuluşu için bin 130 şehit verdi.
Bakü Fatihi olarak da anılan Nuri Paşa, Azerbaycanda gittiği her yerde saygı ve hürmetle karşılandı. Azerbaycanlılar, kurtarıcıları olan ordunun kumandanını evlerinde misafir etmek için birbiriyle yarıştı.
Baküde büyük coşkuyla karşılanan Nuri Paşa, Tezepir Camisinde minbere çıkarak halka hitap etti. Söz konusu minber, Nuri Paşa minberi diye anılıyor ve camide korunuyor. Paşanın Gencede konakladığı ev de müze olarak faaliyet gösteriyor.
Keşke hayatımı kaybetseydim de Azerbaycan, Türklüğün dışında kalmasaydıMondros Mütarekesi imzalandıktan sonra Kafkas İslam Ordusu Baküyü terk etmek zorunda kalırken; Nuri Paşa, İngilizler tarafından Batumda tutuklandı.
Nuri Paşa, 8 Ağustos 1919da yargılanmak üzere götürülürken Kafkasyalıların yardımıyla hapisten kaçmayı başardı.
Kurtardığı Bakünün daha sonra Bolşevikler tarafından işgal edilmesi Paşayı çok üzdü. Azerbaycanlı Cabbar Ertürk, 1956da kaleme aldığı Anayurtta Unutulan Türklük isimli kitabında, Nuri Paşanın şu ifadesine yer verdi:
Ağabeyimin (Enver Paşa) şehit olması kalbimi ne kadar sızlattıysa, Azerbaycanın istilası kalbimi ondan daha çok sızlattı. Ağabeyim bir faniydi fakat Azerbaycandaki Türklük ebedidir. Keşke hayatımı kaybetseydim de Azerbaycan, Türklüğün dışında kalmasaydı.
Türkiyenin ilk 9 milimetrelik silahının seri imalatını gerçekleştirdi1921de Berline giden Nuri Paşa, burada çiniciliği öğrenerek 1924te İstanbula döndü ve Kütahya Çinicilik Anonim Şirketini kurdu.
Askerlik hayatı kahramanlıklarla geçen Nuri Paşa, bir süre sonra fabrikasını devrederek savaş sanayisine yöneldi.
Sütlücede bulunan bir fabrikayı satın alarak ordu için silah ve cephane üreten Nuri Paşa, Nuri tabancası adını verdiği Türkiyenin ilk 9 milimetrelik silahının seri imalatını gerçekleştirdi.
Nuri Paşa, Arapİsrail Savaşında Arap ordularını ve Filistin halkını destekledi. İsrailin kuruluşundan sonra da Arap direnişçiler için silah ve cephane üreten Nuri Paşa, Sütlücedeki fabrikasında 2 Mart 1949da meydana gelen büyük patlamada can verdi.
Patlama, kimileri tarafından kaza, kimileri tarafındansa İsrail istihbaratı tarafından organize edilen suikast olarak değerlendirildi.
Muhabir: Ruslan Rehimov
