);*} Matbaanın Osmanlıya Geç Gelişi
  • 11 Ocak 2015, Pazar 9:50
AbdullahUÇAR

Abdullah UÇAR

Matbaanın Osmanlıya Geç Gelişi
Şöyle bir soru sorulabilir: “Madem Osmanlı medeniyeti ilme ve kitabı endeksli bir medeniyet idi de; ilmin ve kültürün en büyük amili, olmazsa olmazı olan Matbaa niye Avrupa’dan 275 sene sonra Osmanlıya gelebildi?” Bazı art niyetli kişiler bunu; “din adamlarının cahil ve yobaz oluşundan dolayı, her yeniliğe karşı çıkmaları, gâvur icadı, bid’at, bunu kullanmak haram” gibi sözlerle muhalefet ettikleri için padişahlar da onların halkı galeyana getirip bir isyan çıkartmasından korktukları için matbaa bu kadar tehirli geldi” derler.  Doğru olan sebep ekonomiktir. Matbaanın icad edildiği 15. Yüzyılın ortalarında Osmanlıda kitap istinsahı (çoğaltması) ile uğraşan on binlerce insan vardır. Kont Marsijli İstanbul’da bulunduğu dönemde sadece bu şehirde 90 bin hattat ve müstensih’in bulunduğunu yazar.( )  İstanbul o dönemde dünyanın en kalabalık şehridir ve bir milyona yakın nüfusu vardır.( ) Yani nüfusun 1/10’u bu işle iştigal etmektedir. Memalik-i Osmaniyenin diğer beldeleri ve bu insanların aileleri de göz önüne alındığında milyonların bu işle uğraşıp bu sahadan ekmek yediği, dolayısıyla bunların baskısıyla geç geldiğine kail olan insanlar vardır ve haklı olanlarda bunlardır. O dönemlerde icat, keşif ve yeniliklerin kabulü ve hazmedilmesi pek kolay olmazmış. Mesela kâğıdın serüvenine bakınca hayret etmemek mümkün değil, yayılması, kabulü ve kullanılması asırlar sürmüştür( ) şöyle ki;  Alman ilim adamı Sigrid Hunke’nin değerlendirmesine göre kâgıdın serüveni şöyledir: Müslümanlar 712 yılında Semerkand’ı fethettiklerinde Çinlilerden kâğıt yapmasını öğrenmişlerdir. İslâm âleminde ilk kâğıt fabrikası 794 yılında Hârun Reşîd’in vezirinin oğlu El-FadI tarafından Bağdat’ta kurulmuş. Kâğıt imal etme sanatı Sicilya ve İspanya’ya Araplar tarafından götürülmüş. Oradan da İtalya ve Fransa’ya geçmiş. Kâğıt Çin’de 105, Mekke’de 707, Mısır’da 800, İspanya’da 950, İstanbul’da 1100, Si¬cilya’da 1102, İtalya’da 1154, Almanya’da 1228, İngiltere’de 1309 yıllarında kullanılmaya başlanmıştır. Bu icat nereye gitmişse oraya medeniyeti de beraberinde götürmüştür.”( )   Görüldüğü gibi; kâğıdın Çin’de kullanılışı ile İngiltere’de isti’mali arasında 1200 yıllık bir zaman dilimi vardır. Dünyanın o günkü şartları budur. Bugünkü gibi küresel ve global şartlar yoktur. Medya yoktur, iletişim imkânları da çok ağır aksaktır. Dünyaya bir bağnazlık hâkimdir. Yenilikler kolay kabul görmez. Bundan dolayı birçok kâşif ve mucit yaptıklarından dolayı işkencelerle öldürülmüştür. Engizisyon papazları cehennemi dünyaya getirdikleri için özellikle Avrupa dini terör ve tedhiş diyarıdır. Avrupa ancak bu din terörüne laiklik, Protestanlık gibi reaksiyonlarla Rönesans’ı başlattıktan sonra bir sıçrama yapmış ve kısa zamanda ilerlemeye başlamıştır.    Matbaa icat edildiğinde Avrupa’da da pek hüsnü kabul görmemiş, yıllarca mücadelesi yapılmış, hatta onu icat eden Gutenberg o kadar zorluklarla karşılaşmış, dışlanmış, hakaretler görmüş ki, son zamanlarında bir papazın delaletiyle aş evinden aldığı yiyeceklerle hayatını idame ettirebilmiştir.( )    Günümüzde Avrupa’da bile, birçok fabrika ve müessesenin robot teknolojisine geçişi, devletlerin bazı iş kollarını kapatıp kaldırması, daha az insan gücüne ihtiyaç duyulan bazı yeniliklerin uygulanması, birçok insan işinden olup, aç kalacak endişesi ve sendikaların baskısı ve tahriki ile toplumsal olaylar çıkabilir endişesi ile yıllarca geciktirilmektedir.    Osmanlıdaki isyanlar ve ihtilallar incelendiğinde birçoğunun sebebi budur. Savaş için Anadolu’dan toplanan askerler bir müddet savaştırılmış, ortam yatışıp savaş şartları kalkınca “haydin memleketlerinize gidin” denmiş. İstanbul’da yaşam şartlarını gören, aldıkları ganimetleri harcayacak yerleri öğrenen, memleketlerine döndüklerinde karşılaşacakları zorlukları, kıt ve kısır imkânları tefekkür eden askerlerin birçoğu gitmek istememiş, zorla gönderilmeye kalkınca da tarihte meşhur Celali İsyanlarını çıkarmışlardır.( )  Bu hususta Osmanlı ulemasını suçlayan kişilerin haksızlığı, İstanbul’da matbaada basılan eserlerin ilki olan Vankulî Lügatinin başında Şeyhülislam dâhil öne çıkan 11 din âliminin takrizi (imzası) ile çürütülmektedir. Matbaanın kullanılmasının dinen hiçbir mahzuru olmadığına dair Şeyhülislam Yenişehirli Abdullah Efendinin fetvası vardır.( ) Buna rağmen.  Cevdet Paşa Tarihinin ikinci cildinde şöyle der: “Din adamları matbaanın gelmesine karşı çıkmak bir yana, aksine onun en büyük destekçileri olmuşlardır. Gerçekten de bugün garibimize gitse de, ilk basılan kitabın musahhih ve redaktörleri, din adamları ve tarikat şeyhleri olmuştur. Nitekim Vankulî Lügati adını taşıyan ilk matbu kitabın baş tarafında konulmak üzere Şeyhülislam dâhil tam 11 ulema matbaa yoluyla İslamiyet’in daha çabuk ve etkili bir şekilde yayılacağına dair tebrik ve takrizlerini kaleme almışlardır.”( )    Dipnotlar:   1- İsmail Hâmi Dânişmend,“Tarihi Hakikatler”,Tercüman Gazetesi Yay.1979, c.1, s. 576.  2- 1596 da 800 bin nüfusu ile İstanbul dünyanın en büyük ve kalabalık şehridir. Ahmet Davutoğlu, “Küresel Bunalım”, Küre Yay. 18. Bas. İst. 2010, s. 111.  3- Suraıya Faroqhı, “Osmanlı Kültürü ve Gündelik yaşam”, Tarih Vakfı yay. İst. 2005, s. 108.  4- Sigrid Hunke, a. g. e. s. 47.    5- Mustafa Armağan, “Avrupa’nın 50 Büyük Yalanı”, Timaş Yay. İst. 2009, s. 116. 6- Erhan Afyoncu, “Osmanlı’nın Hayaleti”, Yeditepe Yay. Ekim 2005, s.144.  7- A. Ragıp Akyavaş, “Üstad-ı Hayat-2”, TDV Yay, Ankara 2005, c, 2, s. 60.  8- Ahmet Cevdet Paşa, “Tarih-i Cevdet”, İst. 1994, Üçdal Neşriyat, c. 2, s. 69-76.   

MAKALEYE YORUM YAZIN

Dikkat! Suç teşkil edecek, yasadışı, tehditkar, rahatsız edici, hakaret ve küfür içeren, aşağılayıcı, küçük düşürücü, kaba, pornografik, ahlaka aykırı, kişilik haklarına zarar verici ya da benzeri niteliklerde içeriklerden doğan her türlü mali, hukuki, cezai, idari sorumluluk içeriği gönderen Üye/Üyeler’e aittir.


YAZARLAR

tümü
yukarı çık